Jiri Levy: teoria przekładu i samodzielne decyzje tłumacza

Jiří Levý, z wykształcenia bohemista i anglista, był czeskim teoretykiem przekładu. W 1949 roku został doktorem w wyniku rozprawy przeprowadzonej na temat rozwoju czeskich teorii i metod tłumaczenia. To, co w jego tezach powinno zainteresować każdego tłumacza, to podkreślana przez niego teza, iż praca translacyjna to szereg bardzo ważnych wyborów dokonywanych w procesie przekładu.

Tłumaczenia literackie – „wyższy poziom” niż specjalistyczne?

Jiří Levý, jako historyk literatury i literaturoznawca, zawsze interesował się przede wszystkim tłumaczeniem poezji i prozy. W jego tezach można znaleźć sugestię, że przekłady specjalistyczne są znacznie bardziej szablonowe, a co za tym idzie – łatwiejsze, niż literackie.

Do jego głównych zainteresowań zaliczyć należy:

  • dzieje myśli przekładoznawczej;
  • wersyfikację i teorię wiersza;
  • czeską poezję ludową;
  • stosowanie metod interdyscyplinarnych w humanistyce

Sam przekład Jiří Levý postrzegał jako proces podejmowania decyzji

Tłumaczenie jest jego zdaniem jak gra, z której każdym kolejnym etapem podejmujemy szereg wyborów i decydujemy się na wykonanie ruchów, które nakierowane są na konkretny cel. Każdy kolejny ruch wpływa przy tym na dalsze decyzje, cały proces jest więc po prostu ich szeregiem, uporządkowanym wedle doświadczenia, wiedzy i uznania tłumacza.

Jednym z elementów dobrego przekładu nakierowanego na wybór jest zastosowanie odpowiedniego paradygmatu.

Paradygmat: zbiory określonych rozwiązań

Rozsądny tłumacz wybiera zawsze spośród paradygmatów odpowiadających kontekstowi wypowiedzi, tekstu, przekładu. Te właśnie decyzje dają efekt w postaci jego naturalności. To jednak nie wszystko.

Odpowiedni wybór wpływa także na interpretację tekstu, co ma bardzo duże znaczenie dla procesu zrozumienia go przez odbiorcę. Decydując się na jeden odpowiadający tłumacz automatycznie zaczyna podążać w ustalonym kierunku.

Wybór paradygmatu zdeterminowany jest także odbiorcą tłumaczenia

Ponieważ osoby, do których przekład jest kierowany, reprezentują bardzo szeroki przekrój społeczny, możemy mówić o czterech stylach słownictwa:

  • wulgarne;
  • potoczne;
  • książkowe;
  • literackie.

Jednak wybór odpowiedniego paradygmatu zależy nie tylko od obiektywnych uwarunkowań przekładu. Istotne są tu również elementy subiektywne – takie jak poczucie estetyki, pamięć, czy zasób słownictwa tłumacza.

Jakich istotnych wyborów dokonuje się w procesie tłumaczenia?

Decyzje podejmowane przez tłumacza można w skrócie podzielić na:

  • potrzebne – i niepotrzebne;
  • umotywowane – i nieumotywowane.

Ich konstrukcje mogą więc wyglądać następująco, w zależności od tego, którą z opcji obierze:

  • Decyzja potrzebna i nieumotywowana – podnosi znacznie niebezpieczeństwo wykonania błędnego przekładu, dlatego warto jednak znaleźć motywację, chociażby w bardzo szerokim kontekście, np. całego utworu.
  • Decyzja niepotrzebna i umotywowana – decyzja dodatkowa, zależna od wyczucia tłumacza.
  • Decyzja potrzebna i umotywowana – najczęściej ma jedynie charakter dodatkowy.
  • Decyzja niepotrzebna i nieumotywowana – wynika praktycznie wyłącznie ze swobody tłumacza, którą w szerokim zakresie wykorzystuje on do jak najlepszego jego zdaniem oddania specyfiki tekstu pierwotnego.

Niezależnie jednak od tych wszystkich kategorii i podziałów, ostateczną decyzję – a właściwie cały ich łańcuch, ciągnący się od początku do końca realizacji zlecenia – determinuje głównie wyczucie samego tłumacza. Wskazuje to jasno, że nie da się wykonać naprawdę dobrego przekładu bez posiadania i umiejętnego wykorzystywania szerokiej wiedzy, nie tylko z zakresu języka obcego.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *