Tłumaczenia a prawo autorskie

16 kwietnia 2020

Czym jest prawo autorskie? Czy tłumaczenie to także „utwór” autorski? Czy tłumacz może sobie przypisać autorstwo swojemu przekładowi?

Słów kilka o historii tłumaczeń

Żeby nikogo nie zanudzać opasłą historią skąd wywodzi się zawód tłumacza i jak powstał, nadmienimy kilka istotnych faktów dotyczących zagadnienia.

Wbrew pozorom, zawód tłumacza to nie efekt globalizacji. To wcale nie tak, że zaczęliśmy się uczyć nagle języków obcych aby móc wyjechać do innego kraju czy to na wakacje czy do pracy.

Uwierzycie, że o powstaniu zawodu tłumacza można mówić w odniesieniu do czasów prehistorycznych?

Pierwszymi tłumaczami byli nomadowie, którzy jako wędrowni kupcy musieli pośredniczyć w transakcjach między różnymi plemionami, z którymi handlowali. Oczywiście mówimy tutaj tylko o przekładzie ustnym, ponieważ pismo pojawiło się dopiero w Babilonie ok. 2000 lat p.n.e.

Kiedy pojawiło się pismo, upowszechnił się pierwszy sposób tłumaczenia tekstów. Pierwsze przekłady były bardzo dosłowne, co miało duży związek z tym, iż zwykle tłumaczono teksty religijne. Przywódcom duchownym zależało zatem, na jak najwierniejszym przekładzie takiego tekstu i zachowaniu znaczenia utworu pierwotnego. Powodowało to, że opracowania owe były zazwyczaj pozbawione sensu, składu i gramatyki.

Teksty te często były niezrozumiałe dla odbiorcy. Zaczęto przykładać większą rolę do finalnego tekstu, tak aby był on lepiej zrozumiały. Przestano tłumaczyć słowo w słowo a bardziej skupiono się na przekazaniu sensu oryginału.

Duży rozwój w tłumaczeniach miał rozkwit w czasach Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to zaczęto przekładać największe dzieła na jeden wspólny język – łacinę. W ten oto sposób przetłumaczono między innymi Iliadę, Odyseję czy Pismo Święte. Korzystanie z tłumaczeń łacińskich pozwoliło na tłumaczenia tekstów na wiele innych języków.

W wieku XX, obserwujemy przełom w historii tłumaczenia. Zaczęto bowiem odchodzić od łaciny na rzecz języków narodowych, które zaczęto stosować jako środek do wyrażania uczuć oraz idei.

Powstają pierwsze instytucje zrzeszające tłumaczy; we Francji Międzynarodowa Federacja Tłumaczy (Fédération Internationale des Traducteurs) z siedzibą w Paryżu, Międzynarodowe Stowarzyszenie Tłumaczy Konferencyjnych AIIC (Association Internationale des Interprètes de Conférence) w Genewie oraz również w Polsce Stowarzyszenie Tłumaczy Polskich powstałe 29 stycznia 1981 roku oraz Polskie Towarzystwo Tłumaczy Ekonomicznych, Prawniczych i Sądowych „TEPIS” założone 26 maja 1990 roku.

Z powyższego krótkiego zarysu historycznego możemy wywnioskować zatem, jak ważną rolę pełni tłumacz w społeczeństwie. Nie tylko jest on „łącznikiem” między kulturami ale także poniekąd twórcą rozwoju cywilizacyjnego.

Tłumacz nie jest zwykłym rzemieślnikiem; jest twórcą czyli kimś kto tworzy samodzielnie od początku coś co jest niepowtarzalne, jedyne i oryginalne.

Czytaj również:

Tłumaczenie jako utwór chroniony prawem autorskim

Dla przypomnienia; tłumaczenie według encyklopedii PWN to: „wyjaśnienie, interpretacja czegoś”. Przekład tekstu z języka obcego na język rodzimy powinien być dla jego odbiorcy zrozumiały, przejrzysty oraz zgodny z tekstem źródłowym.

Czym jest prawo autorskie?

Prawa autorskie to prawa przysługujące twórcy danego utworu. Według słownika języka polskiego PWN, „prawa autorskie to „przepisy prawne określające uprawnienia przysługujące autorowi dzieła artystycznego, literackiego lub naukowego”.

Mogą nimi być prawo do decydowania o sposobie korzystania z utworu, rozporządzania nim ale także prawo czerpania z niego korzyści. Prawo autorskie chroni twórczość danego autora przed bezprawnym wykorzystaniem czy przywłaszczeniem.

Prawa autorskie można podzielić na kilka kategorii i są to:

autorskie prawa osobiste – czyli takie, które chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więzi twórcy z utworem.

Są to między innymi:

  • prawa do autorstwa utworu
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem, pseudonimem lub udostępniania anonimowo
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego wykorzystania
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publicznie
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu

autorskie prawa majątkowe – przysługują twórcy i są to, co do zasady:

  • korzystanie z utworu i rozporządzanie nim
  • wynagrodzenie za korzystanie z utworu

prawa pokrewne – do nich zaliczamy prawa do:

  • wykonań artystycznych
  • fonogramów i wideogramów
  • nadań programów
  • pierwszych wydań

Czym jest utwór?

Utwór w rozumieniu zapisu w ustawie o prawie autorskim z dnia 4 lutego 1994 r. to:
„Każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia.
Utwór podlega ochronie, wynikającej z prawa autorskiego. W szczególności utworami objętymi ochroną prawno-autorską są:
1) filmy,
2) muzyka,
3) fotografie,
4) książki,
5) piosenki,
6) plakaty,
7) przedstawienia teatralne,
8) projekty architektoniczne.”
Prawo to każdy autor zyskuje automatycznie, niezależnie od kraju pochodzenia.

Czy tłumaczenie jest zatem utworem?

Jak stanowi sama ustawa i zgodnie z art. 2. 1. „Opracowanie cudzego utworu, w szczególności tłumaczenie, przeróbka, adaptacja, jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego.”

Tłumaczenie jest owocem pracy twórczej, jest to ingerencja w dzieło, które już istnieje. Ingerencja ta obejmuje rozszerzenie treści oraz formy.
Według profesora Jana Błeszyńskiego, prawnika oraz specjalisty od prawa autorskiego, „tłumaczenie jest wynikiem procesu angażującego talent i wyobraźnię tłumacza, a proces ten opiera się na osobistych poszukiwaniach tłumacza takich słów, które oddają znaczenie oryginału w najbardziej adekwatny sposób”.
Co z tego wynika?

Z zapisu jednoznacznie wynika, że tłumaczenie to jedna z postaci opracowań utworu. Jest więc traktowane jak każdy inny utwór, w którym można rozpoznawać utwór pierwotny powstały wcześniej niż opracowanie (tłumaczenie).

Zatem tłumaczenie, jak każde opracowanie, jest utworem, do którego prawa posiada twórca, czyli tłumacz. Jednak wykonywanie prawa do tłumaczenia powinno respektować prawa do twórcy utworu pierwotnego, czyli oryginalnego utworu.

Tłumaczenie podlega zatem ochronie na równi z utworem, który jest tłumaczony.

Tłumaczowi przysługują prawa autorskie oraz autorskie prawa osobiste odnośnie do jego przekładu. Może on nimi rozporządzać do momentu, gdy nie przeniesie ich np. na rzecz zleceniodawcy.

Czy tłumacz może korzystać z własnego przekładu?

I tak i nie!

Jak to w interpretacji prawa bywa, występuje szereg zależności kiedy tłumacz może korzystać ze swojego przekładu.

Tutaj w szereg definicji prawnych musimy dodać zapis o prawach autorskich zależnych.

Aby tłumacz mógł dokonać przekładu tekstu (opracowanie) należy pamiętać, że zgoda autora nie jest potrzebna. Jednakże jeśli autor tłumaczenia chciałby wykorzystać, notabene, własny przekład w celach np. publikacji, to aby nie naruszyć praw autora pierwotnego konieczne jest uzyskanie jego zgody.

Czyli uściślając, aby tłumaczona powieść naszego ulubionego autora mogła zostać wydana, konieczna jest jego zgoda. Taka powieść to utwór zależny.

Zgoda nie będzie również wymagana jeśli autorskie prawa majątkowe do konkretnego utworu wygasły lub wtedy, gdy tłumaczona treść nie jest w ogóle objęta prawe autorskim.

Udzielenia takiej zgody niekoniecznie musi udzielić sam twórca oryginału ale także np. inny podmiot, który został upoważniony przez twórcę do jej udzielania tj. uczelnia lub wydawnictwo.

Istnieją także treści, które nie zostały uznane jako objęte ochroną autorską. Są to między innymi:

  • akty normatywne lub ich projekty urzędowe
  • inne dokumenty urzędowe, godła, znaki i symbole
  • opisy patentowe
  • informacje prasowe

Prawa autorskie przy tłumaczeniach przysięgłych

Przy tłumaczeniach przysięgłych kwestia praw autorskim może wydawać się niejednoznaczna.

Po pierwsze nie jest to raczej tłumaczenie twórcze tak jak np. literackie, po drugie zazwyczaj tłumaczone teksty to dokumenty a jak wymieniliśmy powyżej dokumenty urzędowe nie podlegają ochronie prawa autorskiego.

Jak zapewnia nas wspomniany wcześniej profesor Błeszyński, należy pamiętać, że każde tłumaczenie jest procesem twórczym, bez zależności od jego przeznaczenia. Nadanie tłumaczeniu uwierzytelnionemu potwierdzenia zgodności z tłumaczonym oryginałem, nie nadaje mu cech tego dokumentu.

Nie ważne zatem jest, jaka będzie tematyka oraz forma danego przekładu przysięgłego. Efektem tej twórczej, myślowej pracy jest przedstawienie tłumaczenia w takiej postaci aby poza tłumaczem zapoznała się z nim inna osoba, nie władająca językiem oryginalnego tekstu.

Krótki wstęp o historii tłumaczeń na początku tego wpisu miał ukazać jak zawód tłumacza rozwijał się na przestrzeni czasów i jak zmieniała się jego funkcja wraz z rozwojem języka.

Smutne jest to, że niejednokrotnie gdy mówimy o przeczytanej książce, wierszu czy innym utworze literackim, nigdy – oprócz autora – nie wymieniamy nazwiska tłumacza!

Postać tłumacza niejednokrotnie jest niedoceniania a przecież można by pokusić się o stwierdzenie, że jest równoległym pisarzem – autorem swojego dzieła.

[Ocen: 1 Średnia: 5]

Podobne artykuły

macierzynstwo a praca tlumacza, urlop macierzynski, tlumaczArtykuły na temat tłumaczeń

Macierzyństwo a praca tłumacza

29 czerwca 2020

Klient, który szuka dobrego tłumacza chce po prostu współpracować z ekspertem a nie z

Tłumaczenia a prawo autorskie 1Artykuły na temat tłumaczeń

Egzamin na tłumacza przysięgłego – materiały

5 czerwca 2020

Egzamin na tłumacza przysięgłego od dawna stanowi ogromne wyzwanie dla młodych tłumaczy. Trudno się

Tłumaczenia a prawo autorskie 2Artykuły na temat tłumaczeń

Czym są idiomy angielskie?

3 czerwca 2020

Podczas nauki języka angielskiego z pewnością nie raz spotkałeś się z idiomami angielskimi. Są

0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x